عرضه اولیه چیست و چگونه در آن شرکت کنیم؟

مقدمه

عرضه اولیه سهام یکی از مهم ترین رویدادهای بازار سرمایه است که هم برای شرکت ها و هم برای سرمایه گذاران اهمیت زیادی دارد. در این فرایند، سهام یک شرکت برای نخستین بار در بورس یا فرابورس به عموم سرمایه گذاران عرضه می شود و افراد می توانند در خرید آن مشارکت کنند. عرضه اولیه برای شرکت ها راهی برای تامین مالی، افزایش اعتبار و ورود رسمی به بازار سرمایه به شمار می آید و برای سرمایه گذاران نیز فرصتی جذاب جهت ورود به سهام جدید است.
در سال های اخیر، عرضه اولیه در بورس ایران بیشتر به روش ثبت دفتری یا بوک بیلدینگ انجام شده است. به همین دلیل، آشنایی با مفهوم عرضه اولیه، نحوه کشف قیمت، چگونگی ثبت سفارش و نکات مهم پیش و پس از خرید، برای هر فردی که قصد فعالیت در بازار سرمایه دارد ضروری است.

عرضه اولیه چرا اهمیت دارد؟

عرضه اولیه در نگاه نخست تنها یک فرصت خرید سهام جدید به نظر می رسد، اما در واقع یکی از ابزارهای مهم توسعه بازار سرمایه است. زمانی که یک شرکت وارد بورس می شود، علاوه بر جذب سرمایه از عموم مردم، سطح شفافیت مالی آن نیز افزایش می یابد. شرکت ها پس از ورود به بورس موظف هستند اطلاعات مالی و عملکردی خود را به صورت منظم منتشر کنند و این موضوع موجب می شود سرمایه گذاران با آگاهی بیشتری تصمیم گیری کنند.
از سوی دیگر، عرضه اولیه معمولا توجه زیادی را در میان فعالان بازار ایجاد می کند، زیرا بسیاری از سهامداران انتظار دارند در روزها یا هفته های ابتدایی پس از عرضه، بازدهی مناسبی از سهم به دست آورند. به همین علت، عرضه اولیه برای بسیاری از افراد به عنوان یکی از کم ریسک ترین روش های شروع سرمایه گذاری در بورس شناخته می شود.

برای شرکت در عرضه اولیه چه شرایطی لازم است؟

برای شرکت در عرضه اولیه، نخستین شرط این است که فرد کد بورسی داشته باشد. کد بورسی شناسه ای است که به هر سرمایه گذار در بازار سرمایه اختصاص داده می شود و بدون آن امکان خرید و فروش سهام وجود ندارد. پس از دریافت کد بورسی، لازم است فرد در یک کارگزاری ثبت نام کرده و دسترسی لازم به سامانه معاملات آنلاین را دریافت کند.
باید حساب کاربری خود را به میزان کافی شارژ کند تا در روز عرضه اولیه بتواند سفارش خرید را ثبت کند. نکته بسیار مهم این است که هر کد معاملاتی تنها از طریق یک کارگزاری می تواند در عرضه اولیه شرکت کند و امکان ثبت سفارش همزمان از چند کارگزاری برای یک عرضه اولیه وجود ندارد. البته برای معاملات عادی سهام، خرید و فروش از چند کارگزاری به صورت موازی امکان پذیر است.

روش های عرضه اولیه در جهان و جایگاه روش رایج در ایران

در بازارهای مالی جهان، عرضه اولیه به شیوه های گوناگونی انجام می شود. از مهم ترین روش ها می توان به قیمت ثابت، حراج، روش ترکیبی، عرضه به سرمایه گذاران حرفه ای و روش ثبت دفتری اشاره کرد. هر یک از این شیوه ها منطق خاص خود را در تعیین قیمت و تخصیص سهام دارند. برای مثال در روش قیمت ثابت، نرخ سهام از قبل تعیین می شود و سرمایه گذاران با همان قیمت اقدام به خرید می کنند. در روش حراج، سهام به خریدارانی می رسد که بالاترین قیمت پیشنهادی را ارائه داده باشند.
 اما در بورس ایران، در سال های اخیر روش غالب و تقریبا انحصاری برای عرضه اولیه سهام، روش ثبت دفتری یا بوک بیلدینگ بوده است. این روش به دلیل شفافیت بیشتر در کشف قیمت و کاهش اثر اولویت زمانی سفارش، به ساختار فعلی بازار ایران نزدیک تر است.

بوک بیلدینگ چگونه کار می کند؟

در روش بوک بیلدینگ، پیش از روز عرضه اولیه اطلاعات مشخصی درباره عرضه منتشر می شود. این اطلاعات شامل تاریخ عرضه، تعداد کل سهام قابل عرضه، سقف خرید برای هر کد معاملاتی، بازه زمانی ثبت سفارش و محدوده قیمتی است. سرمایه گذاران در زمان تعیین شده می توانند سفارش خود را در بازه قیمتی اعلام شده ثبت کنند. سپس بر اساس تقاضای ثبت شده، قیمت نهایی تعیین و سهام میان متقاضیان تخصیص داده می شود.
 در عمل، در بیشتر عرضه های اولیه بورس ایران، سرمایه گذاران سفارش خود را در سقف قیمت ثبت می کنند، زیرا تجربه نشان داده است سفارش های پایین تر معمولا شانس کمتری برای دریافت سهم دارند. مزیت اصلی این روش آن است که همه افراد در بازه زمانی مجاز، فرصت برابری برای ثبت سفارش دارند و تقدم زمانی در ثانیه های ابتدایی، نقشی تعیین کننده ندارد.

اطلاع از زمان عرضه اولیه و اطلاعات ضروری آن

یکی از مهم ترین مراحل شرکت در عرضه اولیه، اطلاع دقیق از زمان و شرایط آن است. معمولا دست کم دو روز کاری پیش از انجام عرضه، اطلاعیه مربوطه در سایت های رسمی سازمان بورس یا فرابورس ایران منتشر می شود. علاوه بر آن، بسیاری از رسانه های بورسی، سامانه های خبری اقتصادی و خود کارگزاری ها نیز این اطلاعات را در اختیار کاربران قرار می دهند. سرمایه گذار باید به چند نکته اصلی توجه کند: تعداد سهام قابل خرید برای هر کد، دامنه قیمت، زمان شروع و پایان ثبت سفارش و مبلغ مورد نیاز برای شرکت در عرضه.
 بی توجهی به هر یک از این موارد ممکن است باعث شود سفارش به درستی ثبت نشود یا موجودی حساب برای خرید کافی نباشد. بنابراین، پیگیری منظم اطلاعیه ها بخش مهمی از آمادگی برای شرکت در عرضه اولیه است.

مراحل عملی ثبت سفارش در عرضه اولیه

پس از آنکه سرمایه گذار از زمان عرضه و جزئیات آن مطلع شد، باید حساب معاملاتی خود را به اندازه کافی شارژ کند. برای این کار معمولا لازم است تعداد سهام قابل خرید برای هر کد در سقف قیمت اعلامی ضرب شود تا حداکثر وجه مورد نیاز مشخص گردد. پس از تامین موجودی، در بازه زمانی تعیین شده باید وارد سامانه معاملاتی کارگزاری شد و سفارش خرید را ثبت کرد. در بیشتر مواقع، پیشنهاد می شود سفارش در سقف قیمت و با حداکثر تعداد مجاز وارد شود تا شانس دریافت سهم کاهش پیدا نکند. 
بعد از ثبت سفارش نیز باید پیام موفقیت آمیز بودن ارسال سفارش در سامانه یا از سوی کارگزاری مشاهده شود. اگر چنین پیامی ثبت نشود، بهتر است کاربر بلافاصله وضعیت سفارش خود را بررسی کرده و در صورت نیاز با پشتیبانی کارگزاری تماس بگیرد.

پس از ثبت سفارش چه اتفاقی می افتد؟

پس از پایان زمان ثبت سفارش، فرایند تخصیص سهام آغاز می شود. در این مرحله، سازمان بورس یا فرابورس با توجه به تعداد متقاضیان و حجم کل عرضه، سهام را میان افرادی که سفارش معتبر ثبت کرده اند تقسیم می کند. اگر تعداد متقاضیان زیاد باشد، معمولا به هر نفر تعداد کمتری سهم تعلق می گیرد. بنابراین ممکن است فرد برای خرید حداکثر سهمیه سفارش بگذارد، اما در نهایت فقط بخشی از آن را دریافت کند. 
بعد از تخصیص، مبلغ نهایی از حساب سرمایه گذار کسر می شود و باقیمانده وجه آزاد خواهد شد. سپس سهام خریداری شده در پرتفوی فرد نمایش داده می شود. در بسیاری از موارد، سهام عرضه اولیه در روزهای ابتدایی با صف خرید همراه می شود و همین موضوع یکی از دلایل جذابیت آن برای سرمایه گذاران خرد به شمار می رود.

بررسی مزایا و واقعیت های عرضه اولیه برای سرمایه گذاران

عرضه اولیه معمولا با این تصور همراه است که همیشه سودآور و بدون ریسک است. هرچند در سال های گذشته بسیاری از عرضه های اولیه در کوتاه مدت بازدهی مثبتی داشته اند، اما نباید این موضوع را یک قانون همیشگی دانست. مهم ترین مزیت عرضه اولیه آن است که سهام شرکت معمولا با حساسیت و بررسی کارشناسی وارد بازار می شود و در روزهای ابتدایی مورد حمایت تقاضا قرار می گیرد. همچنین مبلغ مورد نیاز برای شرکت در بیشتر عرضه های اولیه به گونه ای است که افراد زیادی بتوانند در آن مشارکت کنند.
 با این حال، سرمایه گذار باید بداند که میزان سود قطعی نیست و شرایط کلی بازار، وضعیت صنعت، کیفیت شرکت و رفتار معامله گران می تواند بر آینده سهم اثر بگذارد. بنابراین بهتر است عرضه اولیه را فرصتی مناسب تلقی کنیم، نه تضمینی برای سود همیشگی.

تفاوت عرضه اولیه با پذیره نویسی

یکی از موضوعاتی که گاهی برای تازه واردان بازار سرمایه ابهام ایجاد می کند، تفاوت میان عرضه اولیه و پذیره نویسی است. عرضه اولیه به زمانی گفته می شود که سهام یک شرکت برای نخستین بار پس از طی مراحل پذیرش، در بورس یا فرابورس قابل معامله می شود. اما پذیره نویسی معمولا مربوط به زمانی است که سهام یا واحدهای سرمایه گذاری برای تامین سرمایه عرضه می شوند و ممکن است هنوز معامله ثانویه آنها آغاز نشده باشد. 
از نظر ظاهری، فرایند ثبت سفارش این دو می تواند شباهت هایی داشته باشد، به ویژه اگر هر دو از روش بوک بیلدینگ استفاده کنند. با این حال، از نظر ماهیت، هدف، زمان بندی و امکان معامله، تفاوت های مهمی میان آنها وجود دارد و سرمایه گذار باید پیش از شرکت در هر یک، اطلاعیه مربوطه را با دقت مطالعه کند.

چند نکته مهم که نباید نادیده گرفت

در شرکت در عرضه اولیه، رعایت چند نکته ساده اما مهم می تواند از بروز خطا جلوگیری کند. نخست اینکه همیشه باید موجودی کافی در حساب کارگزاری وجود داشته باشد، زیرا کمبود وجه ممکن است باعث رد شدن سفارش شود. دوم اینکه بهتر است سفارش در همان ساعات ابتدایی بازه مجاز ثبت شود تا در صورت بروز اختلال سامانه، فرصت اصلاح وجود داشته باشد. سوم اینکه ثبت سفارش در سقف قیمت، در اغلب عرضه های اولیه رایج ترین انتخاب میان سرمایه گذاران است.
چهارم اینکه پس از تخصیص سهم، نباید تنها بر اساس هیجان بازار برای نگهداری یا فروش تصمیم گرفت، بلکه بهتر است شرایط کلی سهم و بازار نیز در نظر گرفته شود. در نهایت، آگاهی از اطلاع آگاهی از اطلاعات بنیادی شرکت و تحلیل گزارش های مالی منتشر شده در سامانه کدال، به سرمایه گذاران کمک می کند تا با دید بازتری درباره زمان مناسب فروش یا نگهداری بلندمدت سهم تصمیم گیری کنند و دچار رفتارهای هیجانی در صف های خرید و فروش نشوند.

مدیریت دارایی پس از خرید عرضه اولیه

پس از تخصیص سهام و نشستن آن در سبد دارایی، نوبت به تصمیم گیری درباره نحوه مدیریت این دارایی جدید می رسد. به طور معمول، پس از عرضه اولیه، به دلیل بالا بودن تقاضا و جذابیت اولیه سهم، تا چند روز شاهد صف خرید و رشد مداوم قیمت خواهیم بود. در این دوره، حجم معاملات سهم بسیار پایین است زیرا دارندگان تمایلی به فروش ندارند. اما این روند صعودی تا ابد ادامه نخواهد داشت. با متعادل شدن عرضه و تقاضا، حجم معاملات افزایش می یابد و صف خرید به مرور شکسته می شود.
سرمایه گذار باید بر اساس استراتژی مالی خود، تعیین کند که آیا مایل است سهم را به عنوان یک دارایی ارزشمند و بنیادی برای بلندمدت نگه دارد یا ترجیح می دهد در اولین نشانه های تعادل بازار، سود کوتاه مدت خود را شناسایی کرده و سهم را به فروش برساند.

سخن آخر

مشارکت در عرضه های اولیه یکی از ساده ترین و در عین حال سودآورترین راه های ورود به دنیای بورس است که به سرمایه گذاران خرد اجازه می دهد با مبالغ کم، مالک بخشی از شرکت های بزرگ و آینده دار شوند. استفاده از روش بوک بیلدینگ در بازار ایران، فرصت عادلانه ای را برای همه متقاضیان فراهم کرده است تا بدون دغدغه سرعت اینترنت یا زمان دقیق ثبت سفارش، در این فرآیند سهیم باشند.
برای شروع این مسیر و شرکت منظم و بدون دغدغه در عرضه های اولیه، انتخاب یک کارگزاری معتبر و کارآمد اهمیت زیادی دارد. کارگزاری گنجینه با ارائه بستری پایدار، ابزارهای تحلیلی مناسب و سیستم پشتیبانی قوی، شرایطی را فراهم کرده است تا علاقه مندان بتوانند فرآیند ثبت سفارش و خرید عرضه های اولیه را با خیالی آسوده و به راحت ترین شکل ممکن انجام دهند.

سوالات متداول