حجم مبنا چیست و چگونه بر قیمت سهام اثر می گذارد؟

مقدمه

در بازار سرمایه ایران، یکی از مفاهیمی که نقش مهمی در تعیین رفتار قیمتی سهام دارد، «حجم مبنا» است. بسیاری از سرمایه گذاران تازه وارد هنگام مشاهده اختلاف میان قیمت آخرین معامله و قیمت پایانی، با این پرسش روبه رو می شوند که چرا قیمت سهم آن گونه که انتظار دارند تغییر نکرده است.
پاسخ این موضوع در بسیاری از مواقع به حجم مبنا مربوط می شود. حجم مبنا ابزاری است که برای کنترل نوسانات شدید، کاهش امکان دستکاری قیمت و منطقی تر شدن روند معاملاتی سهام در نظر گرفته شده است. درک درست این مفهوم به سهامداران کمک می کند تا بهتر بدانند قیمت پایانی چگونه شکل می گیرد، چه زمانی رشد یا افت سهم کامل ثبت می شود و چگونه می توانند با تحلیل دقیق تر، تصمیم های آگاهانه تری در خرید و فروش اتخاذ کنند.

بررسی اولیه مفهوم حجم مبنا

حجم مبنا حداقل تعداد سهامی است که باید در یک روز معاملاتی خرید و فروش شود تا قیمت پایانی سهم بتواند به اندازه کامل تحت تاثیر دامنه نوسان روزانه تغییر کند. به بیان ساده، اگر یک سهم در سقف یا کف قیمتی معامله شود اما تعداد معاملات آن به اندازه حجم مبنا نرسد، قیمت پایانی آن به همان اندازه کامل رشد یا افت نخواهد کرد. همین ویژگی باعث می شود قیمت پایانی همیشه صرفا تابع قیمت آخرین معامله نباشد و میزان مشارکت معامله گران نیز در آن اثر مستقیم داشته باشد.
 این موضوع یکی از مهم ترین تفاوت های بازار سرمایه ایران با بسیاری از بازارهای مالی دنیا است؛ زیرا در بازار ایران برای جلوگیری از نوسانات سریع و رفتارهای هیجانی، علاوه بر دامنه نوسان، حجم مبنا نیز به عنوان یک عامل تنظیم کننده مورد استفاده قرار می گیرد.

چرا حجم مبنا در بازار سهام اهمیت دارد؟

اهمیت حجم مبنا از آنجا مشخص می شود که قیمت پایانی سهم مبنای بسیاری از تصمیم گیری ها در روزهای بعد است. دامنه نوسان روز آینده، ارزش پرتفو، وضعیت تکنیکالی سهم و حتی ذهنیت سرمایه گذاران تا حد زیادی بر اساس قیمت پایانی شکل می گیرد. اگر حجم مبنا وجود نداشت، این امکان وجود داشت که با انجام چند معامله محدود و کم حجم، قیمت یک سهم به طور مصنوعی بالا یا پایین برده شود. در چنین شرایطی سهامداران ممکن بود با اطلاعات گمراه کننده مواجه شوند و تصمیم های اشتباه بگیرند. بنابراین حجم مبنا کمک می کند تغییرات قیمت زمانی اعتبار بیشتری پیدا کنند که تعداد مناسبی از سهام در آن قیمت ها معامله شده باشد. در نتیجه این ساز و کار به نوعی نقش فیلتر را برای جلوگیری از ثبت کامل نوسانات غیر واقعی ایفا می کند.

نحوه محاسبه حجم مبنا در شرکت های بورسی

بر اساس مقرراتی که از اسفند ۱۳۹۸ اجرایی شده است، حجم مبنای کلیه شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران برابر با چهار در ده هزارم تعداد سهام شرکت است. یعنی برای محاسبه اولیه، تعداد کل سهام شرکت در عدد ۰.۰۰۰۴ ضرب می شود. اما این پایان ماجرا نیست، چون برای تعیین حجم مبنای نهایی باید ارزش ریالی آن نیز بررسی شود. حداقل ارزش مبنا برای همه شرکت ها ۵۰ میلیارد ریال در نظر گرفته شده است.
 همچنین حداکثر ارزش مبنا برای شرکت هایی با سرمایه ۲۰ هزار میلیارد ریال و بالاتر، ۱۲۰ میلیارد ریال و برای شرکت هایی با سرمایه کمتر از ۲۰ هزار میلیارد ریال، ۱۰۰ میلیارد ریال تعیین شده است. به همین دلیل ممکن است عدد اولیه ای که از ضرب تعداد سهام در ۰.۰۰۰۴ به دست می آید، مستقیما به عنوان حجم مبنا اعمال نشود و لازم باشد با توجه به قیمت پایانی روز آخر هفته اصلاح شود.

سه حالت مهم در تعیین حجم مبنای نهایی

برای شرکت هایی که سرمایه کمتر از ۲۰ هزار میلیارد ریال دارند، پس از محاسبه اولیه حجم مبنا باید آن را در قیمت پایانی سهم در آخرین روز معاملاتی هفته ضرب کرد. اگر ارزش به دست آمده بین ۵۰ تا ۱۰۰ میلیارد ریال باشد، همان عدد اولیه به عنوان حجم مبنا برای هفته بعد اعمال می شود. اگر ارزش به دست آمده کمتر از ۵۰ میلیارد ریال باشد، حجم مبنا از تقسیم ۵۰ میلیارد ریال بر قیمت پایانی روز چهارشنبه محاسبه می شود. 
در مقابل، اگر ارزش آن بیشتر از ۱۰۰ میلیارد ریال شود، حجم مبنا از تقسیم ۱۰۰ میلیارد ریال بر قیمت پایانی روز چهارشنبه به دست می آید. برای شرکت های بزرگ تر با سرمایه ۲۰ هزار میلیارد ریال و بیشتر نیز همین منطق برقرار است، با این تفاوت که سقف ارزش مبنا به جای ۱۰۰ میلیارد ریال، ۱۲۰ میلیارد ریال خواهد بود. این ساختار باعث می شود حجم مبنا متناسب با اندازه شرکت و قیمت سهم تنظیم شود.

حجم مبنا در فرابورس چه تفاوتی دارد؟

در گذشته حجم مبنای بسیاری از شرکت های فرابورسی معادل یک در نظر گرفته می شد، اما از ۱۲ اسفند ۱۳۹۸ به بعد، قانون حجم مبنا برای شرکت های بازار اول، بازار دوم و بازار پایه فرابورس نیز اعمال شد. در این بازارها نیز مبنای اصلی همان چهار در ده هزارم تعداد سهام شرکت است، اما در مورد حداقل ارزش مبنا تفاوت هایی وجود دارد. در تابلوهای بازار پایه فرابورس، حداقل ارزش مبنا برای تابلو زرد ۲۰ میلیارد ریال، برای تابلو نارنجی ۱۰ میلیارد ریال و برای تابلو قرمز ۵ میلیارد ریال تعیین شده است. 
برای سایر شرکت های فرابورس، جزئیات محاسبه تقریبا مشابه بورس است. آشنایی با این تفاوت ها برای فعالان بازار بسیار مهم است، چون بسیاری از سرمایه گذاران بدون توجه به نوع بازار و تابلوی معاملاتی، رفتار قیمتی سهام را تحلیل می کنند و همین موضوع می تواند به برداشت های اشتباه منجر شود.

اثر مستقیم حجم مبنا بر قیمت پایانی

برای درک بهتر اثر حجم مبنا باید ابتدا مفهوم قیمت پایانی را بشناسیم. قیمت پایانی، میانگین وزنی قیمت معاملات انجام شده در طول روز است. حال اگر حجم معاملات یک سهم به اندازه حجم مبنا برسد یا از آن عبور کند، قیمت پایانی می تواند به طور کامل تحت تاثیر میانگین قیمت معاملات قرار گیرد. اما اگر حجم معاملات کمتر از حجم مبنا باشد، میزان تغییر قیمت پایانی به نسبت حجم معامله شده کاهش پیدا می کند. 
مثلا اگر سهمی در بیشتر زمان بازار در سقف مجاز معامله شود ولی فقط نیمی از حجم مبنای آن پر شود، قیمت پایانی نیز تقریبا نیمی از رشد کامل را ثبت می کند. این موضوع در روزهای مثبت و منفی هر دو صدق می کند. به همین دلیل است که برخی سهم ها چند روز متوالی در صف خرید یا صف فروش هستند اما قیمت پایانی آنها با سرعت کمتری حرکت می کند.

تفاوت قیمت آخرین معامله و قیمت پایانی

یکی از نکاتی که برای سهامداران تازه وارد ابهام ایجاد می کند، اختلاف میان قیمت آخرین معامله و قیمت پایانی است. قیمت آخرین معامله همان قیمتی است که آخرین داد و ستد در آن انجام شده، اما قیمت پایانی حاصل میانگین وزنی تمام معاملات روز و متاثر از حجم مبنا است. در بسیاری از مواقع ممکن است آخرین معامله در سقف دامنه نوسان انجام شده باشد، اما چون حجم کل معاملات به اندازه کافی نبوده، قیمت پایانی کمتر از آن ثبت شود.
 برعکس، ممکن است آخرین معامله منفی باشد اما به دلیل حجم بالای معاملات در قیمت های بهتر، قیمت پایانی افت زیادی نکند. این تفاوت از نظر تحلیلی اهمیت زیادی دارد، زیرا برخی معامله گران تنها با نگاه به آخرین قیمت دچار هیجان می شوند، در حالی که تحلیل درست باید بر پایه قیمت پایانی، حجم معاملات و نسبت آن با حجم مبنا انجام شود.

حجم مبنا چگونه نوسانات را محدود می کند؟

حجم مبنا در کنار دامنه نوسان، یکی از ابزارهای محدود کننده نوسانات در بازار ایران است. هدف اصلی از این ابزارها این است که تغییرات قیمت به صورت تدریجی تر و با پشتوانه معاملاتی بیشتری ثبت شود. وقتی یک سهم با حجم پایین معامله می شود، امکان تاثیرگذاری معامله گران بزرگ یا حتی برخی رفتارهای سفته بازانه بر قیمت آن بیشتر است. حجم مبنا این امکان را کاهش می دهد، چون تا زمانی که تعداد مناسبی از سهام معامله نشود، اثر کامل بر قیمت پایانی ثبت نخواهد شد.
 این ویژگی در ظاهر ممکن است روند حرکت قیمت را کند کند، اما از طرف دیگر می تواند از جهش ها و ریزش های شدید و غیر منطقی جلوگیری کند. البته برخی منتقدان معتقدند که حجم مبنا در بعضی مواقع باعث فرسایشی شدن روند معاملات و قفل شدن سهم در صف خرید یا فروش می شود، اما در مجموع همچنان یکی از ابزارهای اصلی کنترل نوسان در ساختار بازار ایران محسوب می شود.

نکاتی که سرمایه گذاران باید به آن توجه کنند

سرمایه گذاران نباید حجم مبنا را فقط یک عدد ساده در تابلو بدانند. این شاخص می تواند بر نقدشوندگی سهم، سرعت رشد یا افت قیمت و حتی جذابیت کوتاه مدت آن اثر بگذارد. یکی از مهم ترین نکات این است که قبل از خرید سهم، حجم مبنای آن با میانگین حجم معاملات ۳۰ روز گذشته مقایسه شود. اگر سهمی به طور معمول کمتر از حجم مبنای خود معامله می شود، باید انتظار داشت که رشد یا افت قیمت آن به کندی در قیمت پایانی منعکس شود.
 این موضوع به ویژه برای افرادی که دید کوتاه مدت دارند اهمیت زیادی دارد. همچنین در سهم هایی که حجم مبنای سنگین دارند، شکل گیری روندهای قوی معمولا نیازمند ورود نقدینگی قابل توجه است. بنابراین بررسی همزمان حجم معاملات، حجم مبنا، ارزش معاملات و رفتار خریداران و فروشندگان می تواند تصویر دقیق تری از وضعیت سهم ارائه دهد.

جایگاه حجم مبنا در تصمیم گیری حرفه ای

معامله گر حرفه ای فقط به صف خرید یا صف فروش نگاه نمی کند، بلکه بررسی می کند آیا حجم مبنا پر شده است یا نه، قیمت پایانی چه تغییری کرده و نسبت حجم معاملات به حجم مبنا چه پیامی دارد. در بسیاری از مواقع، سهمی که چند روز صف خرید دارد اما حجم مبنای آن پر نمی شود، از نظر سرعت رشد با سهمی که هر روز حجم مبنای خود را کامل پر می کند تفاوت زیادی دارد. 
همین مسئله در صف فروش هم صادق است. از سوی دیگر، تحلیلگران بنیادی و تکنیکال نیز برای ارزیابی روند واقعی سهم باید به تاثیر حجم مبنا بر کند یا سریع شدن حرکت قیمت توجه کنند. به همین علت آموزش درست این مفهوم برای ورود آگاهانه به بازار بسیار ضروری است. استفاده از خدمات آموزشی و تحلیلی مجموعه های مالی معتبر مانند کارگزاری گنجینه می تواند به سرمایه گذاران کمک کند تا درک کاربردی تری از تابلو خوانی، قیمت پایانی، حجم معاملات و حجم مبنا به دست آورند و تصمیم های دقیق تری بگیرند.

سخن آخر

حجم مبنا یکی از مهم ترین مفاهیم بازار سرمایه ایران است که مستقیما بر نحوه شکل گیری قیمت پایانی سهام اثر می گذارد. این ابزار با تعیین حداقل میزان معاملات لازم برای ثبت کامل تغییرات قیمت، تلاش می کند از نوسانات شدید، دستکاری قیمت و رفتارهای هیجانی جلوگیری کند. درک این مفهوم به سرمایه گذاران کمک می کند تا تفاوت میان قیمت آخرین معامله و قیمت پایانی را بهتر بفهمند، روند حرکتی سهم را واقع بینانه تر تحلیل کنند و در انتخاب سهام، تنها به ظاهر صف های خرید و فروش اکتفا نکنند.
هرچه آگاهی سهامدار از ساز و کارهایی مانند حجم مبنا بیشتر باشد، احتمال تصمیم گیری اشتباه کمتر می شود. به همین دلیل شناخت این ابزار نه فقط برای تازه واردان، بلکه برای همه فعالان بازار ضروری است.

سوالات متداول